Dag van de Zorgnatuur: natuur als bondgenoot in zorg en herstel
Hoe kan natuur een actieve rol spelen in zorgomgevingen? Tijdens de Dag van de Zorgnatuur ontdek je hoe groen wordt ingezet als co-therapeut voor herstel, welzijn en toekomstgerichte zorg.
Met inspirerende praktijkvoorbeelden, concrete toepassingen en de voorstelling van het nieuwe Zorgnatuur-draaiboek brengt deze studiedag professionals uit zorg en natuur samen rond één gedeelde ambitie.
Vorige week was het 28 maart, de sterfdag van mijn zusje. Dit is altijd een emotioneel gebeuren, een moment van pijn, verdriet en trauma’s die getriggerd worden. Op die dag denk ik nog meer dan anders: “Wat had ik kunnen doen om dit te voorkomen? Wat kunnen we in het algemeen doen om mensen met een eetstoornis te helpen?” Vandaar dat ik afgelopen zaterdag weer eens ging grasduinen in artikels over eetstoornissen en natuur, en zo vond ik een heel interessante studie over tuintherapie en anorexia nervosa die ik graag met jullie wil delen. Het gaat om een onderzoek van Curzio et al. uit 2022.
Dit artikel is voor Liesbet en voor alle andere mensen die worstelen met een eetstoornis, voor hun familie, vrienden en verzorgers, opdat hen de pijn bespaard blijft die Liesbet en mijn familie moesten meemaken. Anorexia blijft immers de psychiatrische aandoening met het hoogste sterftecijfer. Alles wat deze mensen kan helpen, is dus goud waard!
Tuintherapie en, meer algemeen, natuurtherapie worden hoe langer hoe meer gezien als complementaire behandelingen die steeds vaker worden toegepast bij psychiatrische aandoeningen. Studies bij psychiatrische populaties hebben namelijk een positief effect gevonden van tuin- en natuurtherapie op bijvoorbeeld de vermindering van stress (een positief effect op biologische parameters die samenhangen met stress, zoals cortisol en hartslagvariabiliteit) en het verbeteren van het welbevinden (een positief effect op de subjectieve beleving). Volgens de onderzoekers uit het artikel waarover ik zal vertellen, bestonden er echter nog amper studies bij patiënten met anorexia nervosa (restrictieve type).
Natuur- of tuintherapie zou voordelen kunnen bieden voor cliënten of patiënten met anorexia nervosa, omdat cliënten of patiënten door het kweken van planten bijvoorbeeld leren om zorg te dragen voor andere vormen van leven, ze leren wachttijden te verdragen die niet altijd voorspelbaar zijn, ze leren om te gaan met de imperfectie van de spontane groei in de natuur, ze leren om controle los te laten en ze worden blootgesteld aan plantengeuren die de selectie van voedsel zouden kunnen beïnvloeden. De groeiritmes van gewassen vereisen bijvoorbeeld geduld, wachten en tolerantie en liggen buiten de controle van de cliënt of patiënt. Daarom kan de tuinsetting een goede context zijn voor de ontwikkeling en het herstel van emotionele attitudes die problematisch zijn door de ziekte.
Het hoofddoel van de pilootstudie van Curzio et al. was om de impact te evalueren van de toevoeging van tuintherapie aan de conventionele klinische behandeling van anorexia nervosa. Kon tuintherapie bij deze doelgroep zorgen voor minder psychologische en fysiologische stress? Waren er nog andere effecten en waarom werd er zoveel aandacht besteed aan het olfactorisch systeem in deze studie? Aansluitend hierop: welke tuintherapeutische activiteiten zou je – vertrekkende van deze studie – zoal kunnen doen bij patiënten of cliënten met anorexia nervosa? Kom het te weten via deze link
Wist je dat iets eenvoudigs als hangen aan een boomtak een verrassend krachtig effect heeft op je lichaam en je stressniveau? Binnen Nature Contact Training (NCT) vormen hang- en klimoefeningen een natuurlijke manier om kracht op te bouwen, je gewicht te reguleren en je zenuwstelsel tot rust te brengen.
Belangrijk is wel dat je rustig opbouwt en vertrekt vanuit een veilige basis, dicht bij de grond en afgestemd op jouw lichaam. Net daar beginnen vaak al de grootste gezondheidswinsten.
Benieuwd hoe dit precies werkt en hoe je zelf kan starten? Lees het volledige artikel en ontdek waarom je gezondheid er letterlijk aan hangt.
Wat begon als een scherp onderscheid tussen zorgnatuur en therapeutische tuinen, is in enkele jaren tijd uitgegroeid tot een breed gedragen praktijk binnen zorg, ontwerp en beleid. In 2021 zette Natuur & Mens het thema op de kaart met een duidelijke boodschap: natuur is geen neutraal decor, maar een actieve factor in zorg en welzijn – mits ze doordacht wordt ingezet.
Vandaag, in 2026, is die visie verder uitgewerkt tot een stevig kader waarin functionaliteit, biofilie en biodiversiteit centraal staan. Zorgnatuur wordt daarbij niet alleen gezien als ondersteuning van herstel, maar als een volwaardige schakel in een groter netwerk van zorg, omgeving en samenleving.
Met betrokkenheid in opleidingen, samenwerkingen en initiatieven zoals de Green Deal Duurzame Zorg, hielp Natuur & Mens mee om deze benadering te verfijnen en te verankeren in de praktijk.
De conclusie is helder: het gaat niet om méér natuur, maar om betere natuur; afgestemd op context, doelgroep en zorgdoelstellingen.
Het serretje (getekend door mijn papa) waar mijn papa dagelijks het gedenkplekje van mijn zus ging bezoeken.
Mijn allerliefste papa is enkele weken geleden totaal onverwacht overleden. De ene dag zwaait hij mij nog goedgezind gedag als ik op mijn fiets stap, de volgende dag ligt hij in coma om nooit meer wakker te worden. “Hij is aan zijn eeuwigdurende winterslaap begonnen”, zei mijn mama.
Mijn wereld staat op zijn kop en ongetwijfeld ook die van mijn mama. Zij en ik werken nu soms zij aan zij in de tuin. Omdat het moet – met de intocht van de lente begint nu eenmaal alles te groeien en bloeien – maar ook omdat het kan en mag en omdat het ons beiden goed doet. Tuinieren brengt ons dichter bij papa, die net als wij dagelijks in de tuin bezig was. Het biedt troost en hoop, het geeft onze vermoeide geesten wat energie en tegelijkertijd rust. Want iemand verliezen die zo dicht bij je staat, die je veiligheid en geborgenheid bood, brengt de nodige stress met zich mee. Kortom, mama en ik ervaren hoe het vertoeven in de natuur, en zeker ook het werken in de tuin, kan helpen bij rouw.
Dat ondervind ik trouwens niet alleen nu; dat ondervond ik net zo goed enkele jaren geleden, toen mijn zus overleed. Voor mij, mama en papa was de natuur, en de tuin in het bijzonder, toen al een troostplek bij uitstek.
Mama herinnert zich bijvoorbeeld nog goed hoe papa elke dag naar het serretje achteraan in de tuin liep, naar het gedenkplekje van mijn zus. En hoe zij en hij nog meer dan ooit tevoren in hun tuin te vinden waren. Het hielp hen om de dagen door te komen, om hun lichaam op te laden en te laten ontspannen, en om dichter bij elkaar en bij mijn zus te zijn.
Maar wat is rouw precies, en wat kan tuinieren of de natuur concreet betekenen voor iemand die rouwt? Rouwt om het verlies van een partner, een kind, een vriend of vriendin, een familielid, een huisdier, een job, een relatie, kinderen die het huis verlaten, of een stukje van jezelf waarvan je afscheid moet nemen omwille van ziekte… Want je ziet het: op een gegeven moment in ons leven krijgt bijna ieder van ons te maken met een of andere vorm van rouw. Het is een universeel en onvermijdelijk onderdeel van het leven. Dat wil zeggen dat, op een bepaald moment in ons bestaan, voor bijna ieder van ons een tuin of stuk natuur extra betekenis kan krijgen.
Wat als een eenvoudige beweging ons opnieuw verbindt met wie we van nature zijn? Het recente VRT NWS-item over Paul Jambers en huppelen toont hoe speelse, natuurlijke beweging kracht, balans en levenskwaliteit ondersteunt, ook op latere leeftijd. In dit artikel lichten we toe waarom huppelen perfect aansluit bij Nature-Contact-Trainingen onze evolutionaire bewegingsmogelijkheden.
Na jaren van engagement en inspiratie stopt Natuur & Mens vzw met haar actieve werking. De voorbije jaren lag de focus op het uitwerken van het Natuur & Mens-manifest: een holistische visie op natuur, gezondheid en wederkerigheid. De inhoudelijke basis van dit manifest is klaar; de verdere verfijning en communicatie ervan zal de komende jaren plaatsvinden, met 2027 als horizon.
Hoewel de werking stopt, leeft de missie verder. Ze blijft aanwezig in de expertengroep, in samenwerkingen, bij studenten en organisaties, en bij de vele mensen die via Natuur & Mens inspiratie vonden om zich meer verbonden te voelen met natuur.
Binnen de Green Deal Duurzame Zorg werkt een nieuwe aanpak rond ZORGNATUUR aan een praktisch kwaliteitskader dat natuur integreert in zorgpraktijken. Ondersteund door recent wetenschappelijk bewijs dat natuurcontact de mentale en fysieke gezondheid versterkt, wil dit kader verder gaan dan een groene tuin rond een zorginstelling. Door te focussen op functionaliteit, beleving en biodiversiteit wordt natuur écht onderdeel van het zorgproces — met aandacht voor kwaliteit, professionaliteit en inclusie.
Claude Monet “Woman in the Garden” (1867), bron Wikimedia Commons
In onze samenleving raken steeds meer mensen psychisch overbelast. Jong en oud, in alle lagen van de bevolking. De klachten zijn herkenbaar: stress, angst, burn-out, depressie, piekergedachten, gevoel van leegte, vervreemding…
Steeds meer mensen ervaren dus druk. Soms komt die druk van binnenuit: eindeloze gedachten, zelfkritiek, angst, verdriet. Maar vaak komt hij ook van buitenaf – of beter gezegd: van hoe we denken dat anderen naar ons kijken. We zijn voortdurend bezig met hoe we overkomen, wat er van ons verwacht wordt, of we wel voldoen. We zijn als mens van nature een sociaal wezen dat zich altijd al vergelijkt met anderen en voor een groot stuk leeft in en door het oog van de ander, maar social media hebben dit nog versterkt, wat absoluut geen goede zaak is.
We proberen alsmaar beter, sterker, slimmer, aantrekkelijker, succesvoller of nuttiger te zijn – niet per se omdat we dat zelf zo belangrijk vinden, maar omdat we denken dat het móet.
Vaak denken we dus dat psychische klachten vooral “van binnenuit” komen, vanuit de persoon zelf. Maar wie wat dieper kijkt, ziet dat ze ook veelal voortkomen uit een bredere context: sociale druk, prestatiedwang, en een voortdurende gerichtheid op hoe we overkomen op anderen.
Veel mensen leven niet alleen meer met zichzelf, maar met een voortdurend bewustzijn van de (kritische) blik van de Ander. Er is een subtiele maar constante spanning: doe ik het wel goed? Vinden ze me slim, sterk, sociaal, succesvol genoeg? Wat als ik tekortschiet? Wat als ik faal?
Die druk van de sociale blik is vaak onzichtbaar, maar o zo krachtig. Deze mentale druk nestelt zich langzaam in je dagelijks leven. Het beïnvloedt hoe je werkt, leert, spreekt, beweegt – zelfs hoe je je voelt. Wie langdurig leeft met die spanning van die onzichtbare constante blik van die Ander, kan het contact met zichzelf kwijtraken. Je leeft steeds meer in je hoofd, in het denken over jezelf, in het piekeren over hoe je overkomt. Je raakt verwijderd van het directe, eenvoudige bestaan. Dingen voelen zwaar, ongrijpbaar, en vaak ook uitzichtloos. Je gaat jezelf hoe langer hoe meer bekijken alsof je een buitenstaander bent. Je geraakt verwijderd van je eigen ervaring.
In psychische zin is dat een vorm van vervreemding. Niet alleen van anderen, maar ook van jezelf. Het leven speelt zich dan vooral af in je hoofd – tussen gedachten, zorgen, zelfbeoordelingen – en voelt vaak als ‘vastzitten’. Vast in overtuigingen, emoties, verwachtingen.
Tuinieren kan je helpen om te leren: het is genoeg om gewoon te zijn. De natuur herinnert ons er namelijk aan dat we niet hoeven te bloeien voor een ander. We bloeien omdat het in ons zit.
Benieuwd naar waarom en hoe tuinieren een antidoot kan zijn tegen sociale druk en de oordelende blik van de Ander? Benieuwd naar een verhaal van Voltaire dat dit mooi illustreert? Benieuwd naar een oefening en reflectievragen om “vrij te zijn zonder publiek”? Lees dan hier verder.
Wat is psychische toegankelijkheid, wat zijn de voordelen, hoe kan je het toepassen en hoe kan je zien of jouw tuin al dan niet psychisch toegankelijk is en dus bijdraagt aan een therapeutisch of helende omgeving?
John William Waterhouse “Psyche Opening the Golden Box”, 1904, bron Wikimedia
Een goed ontworpen en ingerichte ruimte is cruciaal om van de gezondheidseffecten van een omgeving te kunnen genieten. Slecht design wordt bijvoorbeeld gelinkt aan angst, delirium, verhoogde bloeddruk, meer nood aan pijnstillers en een langer verblijf in een ziekenhuis na een operatie.
Bij het ontwerpen en inrichten van ruimtes met het oog op ons welzijn gaat veel aandacht terecht naar fysieke toegankelijkheid. Denk hierbij aan aangepaste ingangen, verharde paden en toegankelijke voorzieningen.
Terecht, want fysieke toegankelijkheid is enorm belangrijk. Neem nu tuintherapie; als de cliënt niet in de tuin geraakt of deel kan nemen aan de details van het tuintherapeutisch gebeuren, omdat hij er letterlijk geen toegang toe heeft, dan verminderen de voordelen van de tuintherapie aanzienlijk.
Je ziet het, fysieke toegankelijkheid is cruciaal bij het inrichten van een helende of therapeutische omgeving.
Echter, naast fysieke toegankelijkheid, bestaat er nog een andere vorm van toegankelijkheid die vaak over het hoofd wordt gezien en waar ik, vanuit de omgevingspsychologie, een extra hart aan toedraag; psychische toegankelijkheid. Deze ‘vergeten’ vorm van toegankelijkheid is minstens even belangrijk als zijn fysieke variant.
Bij psychische toegankelijkheid stellen we niet de vragen “Geraken mensen gemakkelijk in en uit de ruimte? Kunnen ze zich gemakkelijk bewegen door deze ruimte? Is de ruimte functioneel?”, nee, we stellen vragen zoals “Voelen mensen zich ook écht welkom en veilig in de ruimte?Nodigt het ontwerp uit om de tijd door te brengen in de omgeving? Inspireert het de cliënt om zichzelf open te stellen voor de helende voordelen van de omgeving?”
Psychische toegankelijkheid houdt in dat een omgeving begrijpelijk, beheersbaar en betekenisvol aanvoelt. Iets wat bijdraagt aan gevoelens van veiligheid, verbondenheid en participatie. Zaken die een grote rol spelen bij het feit of een omgeving al dan niet een therapeutisch effect kan uitoefenen op zijn gebruikers.
Benieuwd naar meer info over wat psychische toegankelijkheid juist is, wat de voordelen ervan zijn, enkele tips voor het ontwerpen van een therapeutische tuin en een checklist om te zien of jouw tuin al dan niet psychisch toegankelijk is en dus bijdraagt aan een helende omgeving? Lees dan verder via deze link.
