Auteur: Sara Adriaensen

nieuws

Ons verdeeld brein: Over de link tussen de theorie van een Britse psychiater en waarom contact met natuur zo belangrijk is

ons verdeeld brein – twee hemisferen die samen ons denken en ons gedrag bepalen

Wellicht hebben jullie al wel eens een afbeelding van een brein onder ogen gekregen. Daarop is te zien dat de linker- en rechterhersenhelft lichtjes van elkaar verschillen en dat er tussen beide helften een soort van duidelijke splitsing aanwezig is. Kortom, het brein is opgedeeld in twee stukken, stukken die men in vakjargon ook wel eens hemisferen noemt. 

Men dacht lang dat de ene hersenhelft uitsluitend diende voor bijvoorbeeld redeneren, ratio en taal en de andere voor bijvoorbeeld emotie, imaginatie en intuïtie. Men sprak in dit kader over de vrouwelijke en de mannelijke hersenhelft. Dit blijkt niet correct te zijn; vele aspecten zoals taal en emotie hebben niet te maken met één maar met beide hersenhelften. Vandaar dat het lange tijd taboe was om over een gespleten of een verdeeld brein te praten. 

Vandaag de dag is er echter iemand die, het feit dat ons brein uit twee verschillende delen bestaat en dit een gevolg heeft op ons denken en ons gedrag, terug onder de aandacht wil brengen. We hebben het dan over psychiater, schrijver en voormalig literatuurwetenschapper uit Oxford, Iain McGilchrist. Hij schreef over dit thema een zeer interessant boek, The Master and His Emissary (De meester en zijn afgezant), waaraan onlangs ook een documentaire werd opgedragen, zijnde: The Divided Brain. Het werk van McGilchrist blijkt, uit wat opzoekingswerk op het internet, baanbrekend te zijn. Zowel de wereldbefaamde Britse komiek John Cleese als de meer serieuze aartsbisschop van Canterbury prijzen het aan.

Waar het in het boek om draait is dat ons brein fundamenteel verdeeld is.  Met onze linker- en onze rechterhersenhelft begrijpen, bekijken en behandelen we de wereld totaal verschillend. Beide manieren zijn goed en zelfs noodzakelijk. Ze vullen elkaar aan. Een evenwicht tussen links en rechts is cruciaal en onmisbaar voor de gezondheid van onszelf, de ander en de wereld rondom ons. Het probleem is dat er, in de loop van de geschiedenis, een onevenwicht is gekomen tussen ‘links’ en ‘rechts’. Onze westerse wereld doet voor 80% beroep op onze linker hemisfeer. ‘Links’ is aan de macht, ‘rechts’ wordt verwaarloosd en ondergewaardeerd. Dit kan, in de optiek van McGilchrist, leiden tot stoornissen.

Hoe kunnen we de weegschaal terug in balans brengen? Wat is de rol van natuur hierin?  Waarom zijn we enerzijds het contact met de natuur kwijt en waarom is anderzijds dat contact met de natuur zo belangrijk? Lees verder.

nieuws

Wat doet eten in de natuur met een mens?

In dit artikel zal ik het hebben over stress, angst, stemming en het effect van een (natuurlijke) omgeving op onze smaak en op ons eetgedrag. Een combinatie van twee thema’s, waar ik me mee bezighoud of bezighield. Zo nam ik tijdens mijn studiejaren, in het kader van mijn thesis, de link tussen emoties en eten onder de loep. Het effect van de (natuurlijke) omgeving op stress, angst en onze stemming is dan weer iets waar ik me heden ten dagen in verdiep.

In het bos krijgt ons brein rust door kalmerende visuele indrukken zoals groentinten en fractale vormen, door kalmerende geluiden zoals getsjielp van vogels of het kabbelen van een beek en door ontspannende geuren zoals het oerparfum geosmine. Kortom, natuur vermindert stress; daarvoor bestaan inmiddels voldoende harde wetenschappelijk bewijzen.

Hieraan kunnen we een interessant stukje neurologie koppelen. Kort samengevat komt het erop neer dat ons autonoom zenuwstelsel (het zenuwstelsel dat je niet zelf kan controleren) bestaat uit twee tegengestelde systemen: het sympatisch en het parasympatisch zenuwstelsel. Bij de detectie van gevaar, zoals vroeger het opduiken van een leeuw, activeren we ons sympatisch zenuwstelsel oftewel onze fight,flight or freeze reactie. Is het gevaar terug gaan liggen, de leeuw is bijvoorbeeld afgedropen, dan activeren we automatisch het parasympatisch zenuwstelsel dat ons in rest en digest modus zet. Het sympatisch en het parasympatisch zenuwstelsel vertegenwoordigen met andere woorden twee tegenovergestelde kanten van een medaille: activeren en kalmeren.

Hieruit volgt dat, wanneer we ons ontspannen in de natuur, we ons parasympatisch zenuwstelsel  stimuleren waardoor we in een soort van rust- en verteertoestand terechtkomen. In deze ontspannen staat kunnen we ons voedsel beter verteren.

Meteen een van de redenen die ons wijst op de logica dat we ons voedsel buiten in de natuur, wanneer we ons in een ontspannen staat bevinden, gemakkelijker kunnen verteren dan is stresserende omgevingen; omgevingen, die onze rest en digest modus verstoren, zoals de stad. We kunnen zelfs nog een stapje verder gaan, zo gaan er stemmen op die beweren dat we ons eten buiten niet alleen gemakkelijker verteren en opnemen, ons eten zou in een rustgevende natuurlijke context ook beter smaken. Bovendien zou ons eetgedrag er anders zijn. Benieuwd naar meer lees dan via deze link verder.

nieuws

Therapeutische bossen: is elk bos even goed voor onze gezondheid?

Is elk bos even geschikt voor Shinrin-Yoku, bosbaden of een andere vorm van natuurtherapie? Dat is de centrale vraag van dit artikel.

Bosbaden of shinrin-yoku is aan een opmars bezig. Deze hype komt overgewaaid uit Japan en verovert de laatste jaren ook onze contreien.

De vraag die ik me hierbij stel is of we iets, wat in Japanse bossen gunstig blijkt te zijn voor onze gezondheid, zomaar klakkeloos kunnen kopiëren naar onze Europese bossen. Is elk bos wel even helend? Heeft bosbaden in elk soort bos een even gunstig effect? Zijn alle bossen even geschikt om door te gaan als therapeutische bossen? Kortom, maakt het uit in welk bos je aan bosbaden doet? Volgens mij wel.

Natuurverenigingen, natuurcoaches… lijken er meestal van uit te gaan dat alle bossen even positief zijn voor onze gezondheid, dat alle bossen therapeutische bossen zijn. Ikzelf heb hierover een ander gedacht. Volgens mij is niet elk bos goed of even goed voor ons welzijn. Waarom? Wat zijn de argumenten? Vinden we hierover iets terug in de (wetenschappelijke) literatuur? Benieuwd naar het antwoord op deze vragen? Lees dan hier verder.

nieuws

De wetenschap van wandelen

Tegenwoordig leiden velen onder ons een sedentair leven. We zitten ’s morgens aan tafel, zitten in de auto op weg naar het werk, zitten achter onze bureau, zitten in de zetel voor de televisie… Ook ik zondig hiertegen. Op dit eigenste moment zit ik trouwens in mijn zetel om dit artikel te typen. Nochtans weet ik maar al te goed dat ik hier als mens niet voor ben gemaakt. Wij mensen hebben nog altijd de lichaamsbouw van onze voorouders. Dat waren jager-verzamelaars die, in plaats van uren per dag op hun luie kont te zitten, vele kilometers al lopend doorbrachten.

Met andere woorden ons lichaam is er niet op voorzien om zo veel tijd zittend te spenderen. Lopen, of beter gezegd wandelen, blijkt veel gezonder voor de mens. ‘Stilzitten is het nieuwe roken’ duikt als stelling steeds vaker op. Hiermee willen we niet meer dan aangeven hoe ongezond onze sedentaire levensstijl wel niet is. Dat te veel zitten slecht is, daar zijn we het ondertussen met z’n allen over eens. Nu nog overtuigd geraken van het feit dat bewegen goed voor ons is.
Wat kan wandelen betekenen voor onze gezondheid? Wat doet het men ons lichaam, ons brein, onze psyche? Is er bijvoorbeeld een extra voordeel te behalen wanneer we wandelen in een natuurlijke context? Een mooie synthese van vele antwoorden op deze en nog vele andere vragen vinden we in het boek Te voet. Hoe twee benen de mens verder brengen van hoogleraar experimenteel breinonderzoek en fervent wandelaar Shane O’Mara. Dit boek beschrijft de voordelen van wandelen aan de hand van recent wetenschappelijk (hersen)onderzoek. Een must read voor iedereen die van wandelen houdt. Wist je bijvoorbeeld dat wandelen ons geheugen en onze creativeit kan verbeteren, dat door wandelen het volume van bepaalde hersengebieden en de productie van belangrijke (mest)stoffen in ons brein kan toenemen en dat wandelen een invloed heeft op onze persoonlijkheid en onze stemming? Interessant toch?

Benieuwd naar het vervolg? Lees dan hier verder

nieuws

Geosmine: een bacterieel, kalmerend, oerparfum

Ergens las ik over de aangename en tegelijkertijd kalmerende geur van het wonderbaarlijke molecuul, het vluchtig alcohol, geosmine. Meteen was mijn aandacht getrokken. Een van de geneugten, die kenmerkend is voor buitenactiviteiten zoals tuinieren of wandelen in de natuur, is het opsnuiven van hele specifieke aroma’s. Geuren die je nergens anders tegenkomt. Ik heb het dan bijvoorbeeld over de verfrissende, zoete, prikkelende en aardse geur die je neus oppikt in een tuin, een park of het bos, na een fikse regenbui of een onweer.

De tuin, het park of het bos ruiken na regen anders; het ruikt er meer naar ‘aarde’. Vooral als de grond voor de regenbui heel droog was, is dit specifieke aroma alomtegenwoordig. Deze geur vind je niet terug na een onweer of buitje in een omgeving die bestaat uit enkel staal, glas en beton; die grond is immers dood. Het is uitsluitend een geur die bij de natuur hoort.  

Wetenschappers en parfumeurs zijn al heel lang geïnteresseerd in deze typische aardse geur. Het hemelse aroma werd voor het eerst beschreven door de Fransen. Zij ontdekten voor het eerst het bestaan van een karakteristieke geur die volgt nadat er regen op de aarde valt op kleibodems. Vandaar dat ze ervan uitgingen dat de geur enkel en alleen voorkwam op kleibodems en vandaar ook dat hij werd omschreven als een soort van kleigeur. Dit bleek later echter onjuist. 

In 1964 stelden twee Australische onderzoekers, Isabel Joy Bear en Richard Thomas, namelijk vast dat de geur niet exclusief was voorbehouden voor kleibodems maar dat hij terug te vinden was op eender welke gezonde grond. Bear en Thomas gaven de geur meteen zijn eigen naam: petrichor. Hierbij wordt petra, het Griekse woord voor steen, gecombineerd met ichor, wat verwijst naar het gouden bloed dat de oude Griekse goden onsterfelijk maakte.

Maakt petrichor ons echt onsterfelijk? Misschien. Er is in ieder geval een gunstige bodembacterie mee verantwoordelijk voor het aroma. Toch bestaat petrichor niet uit één component of één bestanddeel. Het is eerder een melange van allerlei stoffen afkomstig van planten met als hoofdingrediënt geosmine, een wonderbaarlijk molecuul waarover we het hieronder zullen hebben. Want waarom ruikt een bos zo lekker na een zomerse regenbui? Welke elementen liggen aan de basis van petrichor? Wel, verschillende zaken kunnen hiervoor verantwoordelijk worden gesteld. Zowel planten, bacteriën als bliksem dragen waarschijnlijk bij aan de aangename geur van frisse, schone lucht en natte aarde die we ruiken na een onweersbui.

Benieuwd naar de rol van bacteriën, droogte, bliksem en de link met kamelen ? Lees dan hier verder.


nieuws

Niet te missen docu: The Salt of the Earth

Ongeveer twee weken geleden kreeg ik zondag telefoon van, raad je het al, mijn moeder. “Sara, ze zenden vanavond die reportage terug uit op Canvas waarover ik je enkele jaren geleden sprak. Deze keer mag je het echt niet missen!” En ik moet haar gelijk geven, het is echt iets dat je, zeker als natuurliefhebber, moet gezien hebben.

The Salt of The Earth gaat over de wereldberoemde sociaal fotograaf Sebastiàno Salgado. De inmiddels oude Salgado blikt terug op zijn carrière en toont ons prachtige, maar naar de keel grijpende, foto’s van zijn confrontatie met het zwartste waartoe de mensheid in staat is. Nadat hij in de burgeroorlog van Rwanda met heel veel ellende werd geconfronteerd was hij emotioneel helemaal uitgeput. Hij keerde terug naar zijn thuisland Brazilië waar hij zich terugtrok op zijn ouderlijke boerderij. Tijdens zijn kindertijd was het daar een waar paradijs met watervallen, bossen, vogels… Jaren later bleef er na de kap van al de bomen geen sprietje groen, water of vogelpracht meer over. Het vruchtbare bos was veranderd in een droge woestijnvlakte. Sebastiàno had samen met zijn vrouw een droom; de dorre droge woestijnvlakte terug omtoveren tot het vruchtbare bos uit zijn jeugd. Miljoenen bomen werden geplant en na jaren hard labeur vond er een ware metamorfose plaats. Het land begon opnieuw op de groene jungle van weleer te lijken. Het is een prachtig voorbeeld van hoe natuur, die door de mens onherroepelijk beschadigd lijkt, toch weer hersteld kan worden. Natuurvernieling is wel degelijk omkeerbaar. Echt hoopgevend! Na dit wonder besloot Sebastiàno het roer om te gooien. Hij wilde de mens de schoonheid van de natuur laten zien en hem tonen hoe natuur troost kan bieden. Hij ontdekte dat de helft van de aarde er nog ongeveer hetzelfde uitzag als bij de Genesis en besloot dit als thema van zijn laatste project, zijn opus dei, te nemen.

Een prachtige, aangrijpende documentaire gemaakt door Wim Wenders en de zoon van Sebastiàno. Het is niet voor niets dat The Salt of the Earth verschillende prijzen zoals de Special Jury Prize op het Filmfestival van Cannes in de wacht sleepte. Een echte aanrader!

The Salt of The Earth, Braziliaans- Frans- Italiaanse documentaire van 2014 onder regie van Wim Wender & Juliano Ribeiro Salgado.

nieuws

Wat doen natuurgeluiden met ons brein en ons zenuwstelsel?

Vague : olieverf op doek Walter Adriaensen

Dit artikeltje gaat over hoe het geluid van golven die beuken op de rotsen, de wind die ruist door de bomen, een beekje dat kabbelt over wat stenen of een vogel die tsielpt in een boom, ons zenuwstelsel en ons brein beïnvloedt.

Ik herinner me nog goed de natuurwinkel in ons dorp. Een lijkbleke uitgemergelde man achter de toonbank die je achterdochtig aankeek terwijl er muziek van vogelgezang uit een ouderwetse radio in de ruimte weerklonk. Een beeld waar we nog steeds aan terugdenken. Het had toen zoiets raars en zweverigs.

Maar het was niet alleen in de plaatselijke natuurshop dat je dergelijke taferelen aantrof. In een andere winkel  uit de regio, die inmiddels driemaal van naam veranderd is en ondertussen bekend staat onder de noemer Holland & Barett, was het indertijd van hetzelfde. Het geluid van fluitende vogeltjes, een fris regenbuitje of golven die rolden op het strand begeleidde steevast de bezoeker tijdens zijn aankopen. Op dat moment niet echt mijn ding. Zeker als toenmalige puber rook dit wat te veel naar geitenwollen sokken en het esotherische. Maar niets blijft hetzelfde. Zo is de laatstgenoemde winkel tegenwoordig gestopt met het afspelen van dergelijke natuurcd’tjes. Misschien wel jammer. Zeker als je onderstaande bevindingen, van recent onderzoek naar het effect van dergelijke geluiden op ons brein en op ons autonoom zenuwstelsel, erop naleest. Benieuwd? Lees verder

nieuws

Haal de natuur in je mondmasker

Als inwoner van de provincie Antwerpen ben ik sinds enkele dagen verplicht om een mondmasker te dragen wanneer ik mijn privé terrein verlaat. Op zich geen probleem. Zeker als het voor korte duur is en de temperaturen buiten niet al te hoog oplopen. Daarentegen, bij tropische hitte en bij langdurig gebruik is het net iets minder aangenaam. Het masker begint na een tijdje vochtig te worden, het plakt tegen je gezicht, je wordt je bewust van het feit dat je steeds je eigen adem opnieuw binnenkrijgt, geurtjes dienen zich aan… Wat ik dan doe om een fietstocht, bij 35 graden, naar mijn moeder in het naburige dorp, te overleven, is wat etherische olie op mijn mondmasker aanbrengen voor ik vertrek. Zo haal ik de natuur een beetje dichter bij mezelf. Ik laat me dan bij het aroma van lavendel of appelsien wegvoeren naar Spanje of naar de Provence. Zo’n geurtje dat naar de natuur refereert is zeker voor mensen uit de stad, die geen natuur in hun buurt kunnen opsnuiven, extra interessant.

Hoe breng ik etherische olie aan in mijn masker? Bij een papieren mondmasker meng ik vooraf wat druppels etherische olie in goedkope wodka (wodka is geurloos en bevat een zeer hoog percentage aan alcohol). Dit mengsel giet ik vervolgens in een lege verstuiver. En hopla, enkele pufjes van het ontsmettende en welriekende brouwsel op mijn mondmasker. Even laten drogen. Opzetten. En klaar. Je kan nu tijdens je fietstochtje of wandeling genieten van je lievelingsgeur.

Draag je een stoffen mondmasker met filter? Doe dan gewoon een paar druppeltjes olie op de filter. Laat het goedje vervolgens drogen alvorens de filter in je masker te plaatsen.

Welke geur je kiest is afhankelijk van je persoonlijke voorkeur en je noden van het moment. Wil je wat rustiger worden, kies dan bijvoorbeeld voor natuur in de vorm van lavendel, vetiver of bergamot. Kan je niet zo goed ademen dan is eucalyptus of tijm misschien eerder een goed idee. Let er wel op dat de olie geschikt is om in te ademen, dat ze op je huid mag (voor het geval de olie via het mondkapje in contact komt met je huid), dat ze voor jouw medische toestand geschikt is (bepaalde oliën zijn bijvoorbeeld afgeraden voor zwangere vrouwen)… Respecteer ook altijd de aanbevolen dosis. Van sommige oliën mag je maar een heel kleine hoeveelheid gebruiken. Misschien omdat ik het in en rond mijn huis heb staan; zelf ben ik fan van lavendel, rozemarijn en mandarijn. Hmmm, echt zalige zomergeuren.

nieuws

Paul Verhaeghe pleit voor een morsiger leven en meer voeling met de natuur!

Roelant Savery, De tuin van Eden, eerste helft 17 e eeuw, Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen.

Mijn dochter komt thuis met een artikel uit de Standaard dat ik volgens haar echt moet lezen. Het is een interview van Sarah Vankersschaever met Paul Verhaeghe over zijn laatste nieuwe essay Houd afstand, raak me aan.

Paul Verhaeghe is een oud professor van mij. Als studenten al hingen we aan zijn lippen en nu nog steeds ben ik een groot fan van hem. Ik lees het artikel met volle aandacht. Een stukje waarin hij opkomt voor meer ecologisch denken raakt me diep in het hart. Het sluit zo mooi aan bij datgene waar ik, en ik denk ook andere leden van Natuur & Mens voor pleiten.

Ik citeer : ‘We moeten opnieuw beseffen dat we onderdeel zijn van de natuur en ons er niet tegenover plaatsen, alsof ze de vijand is. Het is een boutade, maar we leven veel te steriel en corona versterkt dat alleen maar. Als we alles te steriel maken, zijn we dood.’ ‘…een mondmasker opzetten en je handen wassen zijn kortetermijnoplossingen. Het zijn noodzakelijke remedies in volle pandemie, maar ze helpen ons niet op de lange termijn. Ik pleit voor een morsiger leven waarbij we meer voeling krijgen met de natuur…’

Zin om het volledige artikel of het essay te lezen? Hier de coördinaten:

‘Het is cynisch, maar er zijn te weinig doden gevallen’. Sarah Vankersschaever. De Standaard, woensdag 15 juli 2020.

Houd afstand, raak me aan. Uitgeverij De Bezige Bij, 2020

nieuws

Hebben bomen een hartslag?

Wetenschappers hebben ontdekt dat bomen, net zoals wij mensen, waarschijnlijk een soort van hartslag hebben. We weten al langer dat planten en bomen in een veel tragere tijdsdimensie leven dan wijzelf. Dit maakt dat bepaalde dingen bij hen zo langzaam gebeuren dat we ze niet eens opmerken. Zo denken velen onder ons bijvoorbeeld dat planten niet bewegen. Als we echter een time lapse camera op een plant zetten en de beelden nadien in een sneller tempo achter elkaar monteren, dan zien we dat niets minder waar is. Kijk maar eens naar dit zeer oude filmpje. Daar zie je dat planten wel degelijk bewegen, alleen doen ze dat veel trager dan ons.

Hetzelfde geldt naar alle waarschijnlijk voor hun hartslag. Omdat deze bij bomen zo traag pompt is hij ons tot kortgeleden nooit opgevallen. Een boom zou ongeveer één hartslag genereren per twee à zes uur. Een bomenhart klopt dus heel wat trager dan een mensenhart.

Wetenschappers gingen er altijd al van uit dat bomen het water van de wortels naar de kruin brachten via het proces van osmose. Recent deden de Deense onderzoekers Zlinszky en Barfod echter een vaststelling waardoor deze verklaring in een ander daglicht kwam te staan. Zij ontdekten namelijk dat bomen hun takken en stam, zoals een hart doet, periodiek samentrekken en loslaten. Zlinszky en Barfod denken dat bomen in plaats van via het proces van osmose op deze manier het water van beneden naar boven pompen.

Wat deden Zlinszky en Barfod juist? Zij observeerden de beweging van 22 verschillende boomsoorten met behulp van lasers tijdens een windstille nacht. Bij zeven boomsoorten bewogen de takken zich om de twee à zes uur ongeveer 1 à 1,5 cm op en neer. Uitblinker hierin was een van de lievelingen van mijn dochters; de Magnolia. Ook de stamomtrek zou volgens nog andere studies via een periodiek proces lichtelijk uitzetten en weer inkrimpen. De onderzoekers denken dat de boom op deze manier, zoals een hart zou doen, het water zachtjes omhoog knijpt. Daarbij drukt de stam het water mogelijks omhoog via een xylem. Dit is een soort van holle buis gemaakt van dode cellen. Meer onderzoek is echter nodig.

Mocht bovenstaande redenering juist zijn, dan zit het verschil tussen een mensen- en een bomenhart er hem dus niet alleen in dat het eerste veel sneller pompt dan het tweede maar ook dat het bomenhart niet dient om bloed rond te pompen maar gebruikt wordt om water omhoog te brengen. Interessant, toch?

Deze boom is helemaal rondom ingezaagd en staat eenzaam op een kale vlakte een trage dood te sterven. Hoe zou het zijn met zijn hartslag? Bomen terrorisme?

Wanneer je leest over wonderlijke zaken zoals de hartslag van bomen, de manier waarop ze met elkaar communiceren, voor elkaar zorg dragen… dan is het extra pijnlijk wanneer je tijdens een wandeling ziet dat natuurinstellingen deze indrukwekkende levende wezens eerst toetakelen en vervolgens aan hun lot overlaten. Onbegrijpelijk!

Zlinszky, A. Barfod,  A. Short Interval overnight laser scanning suggests subcircadian periodicity of tree turgor. Plant Signal Behaviour. 2018, 1; 13 (2)

Website New Scientist: https://www.newscientist.com/article/2167003-trees-may-have-a-heartbeat-that-is-so-slow-we-never-noticed-it/