Auteur: Sara Adriaensen

In onze samenleving raken steeds meer mensen psychisch overbelast. Jong en oud, in alle lagen van de bevolking. De klachten zijn herkenbaar: stress, angst, burn-out, depressie, piekergedachten, gevoel van leegte, vervreemding…

Steeds meer mensen ervaren dus druk. Soms komt die druk van binnenuit: eindeloze gedachten, zelfkritiek, angst, verdriet. Maar vaak komt hij ook van buitenaf – of beter gezegd: van hoe we denken dat anderen naar ons kijken. We zijn voortdurend bezig met hoe we overkomen, wat er van ons verwacht wordt, of we wel voldoen. We zijn als mens van nature een sociaal wezen dat zich altijd al vergelijkt met anderen en voor een groot stuk leeft in en door het oog van de ander, maar social media hebben dit nog versterkt, wat absoluut geen goede zaak is.

We proberen alsmaar beter, sterker, slimmer, aantrekkelijker, succesvoller of nuttiger te zijn – niet per se omdat we dat zelf zo belangrijk vinden, maar omdat we denken dat het móet.

Vaak denken we dus dat psychische klachten vooral “van binnenuit” komen, vanuit de persoon zelf. Maar wie wat dieper kijkt, ziet dat ze ook veelal voortkomen uit een bredere context: sociale druk, prestatiedwang, en een voortdurende gerichtheid op hoe we overkomen op anderen.

Veel mensen leven niet alleen meer met zichzelf, maar met een voortdurend bewustzijn van de (kritische) blik van de Ander. Er is een subtiele maar constante spanning: doe ik het wel goed? Vinden ze me slim, sterk, sociaal, succesvol genoeg? Wat als ik tekortschiet? Wat als ik faal?

Die druk van de sociale blik is vaak onzichtbaar, maar o zo krachtig. Deze mentale druk nestelt zich langzaam in je dagelijks leven. Het beïnvloedt hoe je werkt, leert, spreekt, beweegt – zelfs hoe je je voelt. Wie langdurig leeft met die spanning van die onzichtbare constante blik van die Ander, kan het contact met zichzelf kwijtraken. Je leeft steeds meer in je hoofd, in het denken over jezelf, in het piekeren over hoe je overkomt. Je raakt verwijderd van het directe, eenvoudige bestaan. Dingen voelen zwaar, ongrijpbaar, en vaak ook uitzichtloos. Je gaat jezelf hoe langer hoe meer bekijken alsof je een buitenstaander bent. Je geraakt verwijderd van je eigen ervaring.

In psychische zin is dat een vorm van vervreemding. Niet alleen van anderen, maar ook van jezelf. Het leven speelt zich dan vooral af in je hoofd – tussen gedachten, zorgen, zelfbeoordelingen – en voelt vaak als ‘vastzitten’. Vast in overtuigingen, emoties, verwachtingen.

Tuinieren kan je helpen om te leren: het is genoeg om gewoon te zijn. De natuur herinnert ons er namelijk aan dat we niet hoeven te bloeien voor een ander. We bloeien omdat het in ons zit.

Benieuwd naar waarom en hoe tuinieren een antidoot kan zijn tegen sociale druk en de oordelende blik van de Ander? Benieuwd naar een verhaal van Voltaire dat dit mooi illustreert? Benieuwd naar een oefening en reflectievragen om “vrij te zijn zonder publiek”? Lees dan hier verder.

Wat is psychische toegankelijkheid, wat zijn de voordelen, hoe kan je het toepassen en hoe kan je zien of jouw tuin al dan niet psychisch toegankelijk is en dus bijdraagt aan een therapeutisch of helende omgeving?

Een goed ontworpen en ingerichte ruimte is cruciaal om van de gezondheidseffecten van een omgeving te kunnen genieten. Slecht design wordt bijvoorbeeld gelinkt aan angst, delirium, verhoogde bloeddruk, meer nood aan pijnstillers en een langer verblijf in een ziekenhuis na een operatie.

Bij het ontwerpen en inrichten van ruimtes met het oog op ons welzijn gaat veel aandacht terecht naar fysieke toegankelijkheid. Denk hierbij aan aangepaste ingangen, verharde paden en toegankelijke voorzieningen.

Terecht, want fysieke toegankelijkheid is enorm belangrijk. Neem nu tuintherapie; als de cliënt niet in de tuin geraakt of deel kan nemen aan de details van het tuintherapeutisch gebeuren, omdat hij er letterlijk geen toegang toe heeft, dan verminderen de voordelen van de tuintherapie aanzienlijk.

Je ziet het, fysieke toegankelijkheid is cruciaal bij het inrichten van een helende of therapeutische omgeving.

Echter, naast fysieke toegankelijkheid, bestaat er nog een andere vorm van toegankelijkheid die vaak over het hoofd wordt gezien en waar ik, vanuit de omgevingspsychologie, een extra hart aan toedraag; psychische toegankelijkheid. Deze ‘vergeten’ vorm van toegankelijkheid is minstens even belangrijk als zijn fysieke variant.

Bij psychische toegankelijkheid stellen we niet de vragen “Geraken mensen gemakkelijk in en uit de ruimte? Kunnen ze zich gemakkelijk bewegen door deze ruimte? Is de ruimte functioneel?”, nee, we stellen vragen zoals “Voelen mensen zich ook écht welkom en veilig in de ruimte? Nodigt het ontwerp uit om de tijd door te brengen in de omgeving? Inspireert het de cliënt om zichzelf open te stellen voor de helende voordelen van de omgeving?”

Psychische toegankelijkheid houdt in dat een omgeving begrijpelijk, beheersbaar en betekenisvol aanvoelt. Iets wat bijdraagt aan gevoelens van veiligheid, verbondenheid en participatie. Zaken die een grote rol spelen bij het feit of een omgeving al dan niet een therapeutisch effect kan uitoefenen op zijn gebruikers.

Benieuwd naar meer info over wat psychische toegankelijkheid juist is, wat de voordelen ervan zijn, enkele tips voor het ontwerpen van een therapeutische tuin en een checklist om te zien of jouw tuin al dan niet psychisch toegankelijk is en dus bijdraagt aan een helende omgeving? Lees dan verder via deze link.

Mensen, en zeker studenten die het eerste jaar op kot zitten, denken vaak dat als ze zich niet aan routines en structuur moeten houden, ze pas echt vrij zijn.

Gaan slapen en opstaan wanneer je goesting hebt – de ene keer om drie uur ’s nachts je bed induiken, de andere keer om vier uur in de namiddag een dutje doen – eten waar je zin in hebt en op momenten dat het jou het best uitkomt – de ene dag om vijf uur ’s nachts frieten, de andere dag om 12u ’s middags wraps als ontbijt – studeren en huishoudelijke taken doen wanneer er echt niets anders meer te beleven valt… Welke student (en ook volwassene) geniet nu niet van dit contrast met de vaak saaie, strakke routines van de vroegere middelbare school en het ouderlijke nest?

Maar levert dit afzweren van saaie routines werkelijk de ultieme vrijheid op? Heeft het feit dat de gemiddelde student niet alleen vaak lak heeft aan saaie routines, ritme en regelmaat, te maken met hun niet zelden voorkomende (om het in studentenslang te zeggen) “mental breakdowns”? En wat is de link met natuur? Kan natuur via het aanbieden van ritme, routine en structuur een pleister betekenen ter verlichting van deze “mental breakdowns”? Benieuwd naar mijn antwoord? Lees dan hier verder.

Vroeger leefden wij als jager-verzamelaars samen met de natuur en dus met dieren. Hoever staan wij als mens tegenwoordig van de natuur, van onze natuur? Een voorbeeldje dat aanzet tot denken; iemand die ik ken, kan het niet verdragen dat er vogels in de tuin landen. Wanneer er vanuit het huis enkele van deze gevleugelde vrienden in een boom gespot worden, dan worden zij steevast weggejaagd door middel van luid handgeklap en geroep. Te weinig contact met natuur, een geval van Nature Contact Disorder?

We zien hoe langer hoe meer interesse in de gezondheidszorg om natuur in te zetten bij of als therapie. Dit door mensen meer naar de natuur te brengen in de zin van het implementeren van natuurtherapie, ecotherapie, tuintherapie, “groene” beweging… of omgekeerd door meer natuur naar de mensen te brengen in de zin van het creëren van een helende omgeving, een therapeutische tuin… Natuur kan hierbij als groene achtergrond functioneren of kan de focus vormen van de interventie an sich.

Kinesisten, ergotherapeuten, sociaal werkers… maar ook psychologen en psychiaters tonen hoe langer hoe meer belangstelling voor de helende kracht van natuur. Zo publiceerde de ‘British Psychological Society’ in 2020 bijvoorbeeld een interessant artikel over ‘The use of talking therapy outdoors’. Zij zien dus, net als vele van hun collega’s uit de (geestelijke) gezondheidszorg, een grote meerwaarde van natuur als aanvullend middel op (gespreks)therapie. Maar wat zijn nu de voordelen van een outdoor therapieruimte tegenover een indoor therapieruimte? Met welke ‘issues’ krijgen we te maken als we (gespreks)therapie buiten in de natuur doen? Wat zijn bedenkingen van een “buitenkabinet” voor de therapeut en de cliënt? Lees het hier verder, en wie weet geraak jij als (psycho)therapeut overtuigd van de enorme meerwaarde van natuur als aanvulling op of als context voor je bestaande gamma aan behandelingen.

Tranen rollen van mijn wangen; ik schrei. Ik schrei voor het overlijden van mijn zus, voor het overlijden afgelopen herfst van een van de boegbeelden in de strijd voor meer menselijkheid in de psychiatrie en voor zovelen anderen die er niet meer zijn en die zoveel onrecht is aangedaan. Ik schrei niet alleen voor de patiënten of cliënten die onmenselijk zijn behandeld, maar evengoed voor hun achtergebleven families en de vele personeelsleden die menselijkheid wel hoog in het vaandel dragen (en dat zijn er gelukkig veel, waarvoor mijn oprechte bewondering en dank).

Toen ik dit schreef, was het Allerzielen, het heeft me dus een hele tijd gekost voor ik mezelf kon overhalen dit te publiceren. Een dag om voor gans de bevolking de overledenen te herdenken. Maar voor zij die een dierbare verloren zijn, lijkt het soms misschien wel alle dagen Allerzielen. Iemand is weg en tegelijkertijd nooit zo aanwezig, dichtbij en constant in je gedachten, misschien wel veel meer dan toen die persoon levend naast jou stond.

Dit gezegd zijnde stel ik mij de vraag: zou er naast Allerzielen, Allerheiligen, secretaressedag, dag van de leerkracht… ook zoiets moeten bestaan als dag van de onmenselijk behandelde (psychiatrische) patiënten of cliënten? Soms denk ik van wel? Hoe hadden we kunnen vermijden dat zulke gedachten in mij zouden opdoemen? Misschien door in de psychiatrie – en bij uitbreiding in de ganse zorg – nog meer menselijkheid aan de dag te leggen? Akkoord, maar hoe zouden we dit kunnen bewerkstelligen? Mogelijk door meer natuur en meer contact met natuur in de zorg te integreren. Contact met natuur? Wel ja, contact met jezelf, met de ander en met de groene omgeving, oftewel met dieren, planten, bomen, bloemen, water, micro-organismen…

Willen we iets zoals de psychiatrie of de (geestelijke) gezondheidszorg nog meer vermenselijken in plaats van te ontmenselijken, dan is er een ommekeer nodig in onze aanpak en onze mindset. Een belangrijke rol hierin is volgens mij dus weggelegd voor het toelaten en integreren van meer natuur en meer contact met natuur.

Meer natuur in de zin van meer natuur in en rondom gebouwen en meer natuur in architectuur.

Meer contact met natuur in de vorm van tuintherapie, natuurcontacttraining, animal assisted therapy of therapie met dieren, zwemmen in open water, contact met je medemens, lichaamsgerichte therapie… Benieuwd naar mijn pleidooi? Lees dan hier verder.

Wanneer we ons mentaal wat “ziekjes” voelen hebben we niet alleen soms last van spreekwoordelijke duiveltjes in ons hoofd die ons constant negatieve, kwellende of zichzelf verwijtende gedachten influisteren (zie les één), we sluiten ons ook vaak af voor de buitenwereld en samen hiermee voor haar schoonheid.

In plaats van onze aandacht te richten op de mooie dingen rondom ons, zoals een adembenemende zonsopkomst of -ondergang, heerlijk geurende bloemen in de tuin, het zachte ruisen van de wind door de bomen, het gekwetter van vogels of het spel van licht en schaduw in de boomkruinen, zijn we te veel gefocust op onszelf.

Op een moment dat we ons mentaal wat ‘down’ voelen focussen we ons dus heel dikwijls op wat er zich in ons hoofd afspeelt en niet op de mooie dingen die er gaande zijn in de wereld buiten ons eigen ik. Nochtans waren de meesten onder ons ooit meesters in het observeren van de buitenwereld en dat ‘ooit’ speelde zich naar alle waarschijnlijkheid af gedurende jouw kindertijd. Als kleine ukkepuk waren wij net als Alice in Wonderland steeds opnieuw met verstomming geslagen door de dingen die zich afspeelden in onze eigen kleine buitenwereld. Ik zag het niet zo verschrikkelijk lang geleden nog bij mijn eigen dochters; een rups die de baan oversteekt, een vogelnestje, een kikker… alle deze kleine wondertjes werden door hen onthaalt met een Wow, Ooh… Ze werden met de grootste aandacht en precisie tot in detail bestudeerd, uitgetekend… Het contrast met de meeste volwassenen kan niet groot genoeg zijn, ze lopen aan dergelijke dingen meestal gewoon voorbij. Ze letten er niet meer op, ze zijn te druk bezig in hun hoofd. Ze zien zonder te zien.

Benieuwd naar wat ik hierover nog te vertellen heb, naar de link met gesprekstherapie in een kabinet, met piekeren over gisteren en morgen, met stress en eenzaamheid en met de oude monniken? Lees dan hier verder.

Er is een boom in de bovenleiding gevallen, mijn trein moet een omweg maken. Vanuit het raam zie ik allemaal volkstuintjes. Ze liggen op een klein driehoekje grond, geklemd tussen een drukke ringweg en het spoor. Ik ontwaar ergens een oud toestel om onkruid te sproeien, een kapotte grasmaaier. Verder veel plastiek, scheef hangende koterij en andere bouwsels uit beton- en (asbest) golfplaten. De aanblik van deze ‘westerse sloppenwijk’ stemt me droevig. Een volkstuin kan zoiets moois zijn met zulke positieve effecten op ons welzijn. Maar dit!? Het doet me meteen denken aan een boek dat ik enkele weken daarvoor heb gelezen. Een boek over…? Jawel – weeral zal je zeggen, maar het onderwerp boeit me uitermate – het microbioom. Opnieuw ben ik omvergeblazen door de impact die de wonderlijke wereld van micro-organismen op ons uitoefent. Ons microbioom bepaalt naar alle waarschijnlijkheid een groot stuk van onze mentaal, fysiek en sociaal functioneren. Onze micro-organismen zijn daarom zo verschrikkelijk kostbaar!

En wat heeft dit te maken met die volkstuinen van daarnet hoor ik je denken? Wel, externe invloeden zoals vervuiling in de vorm fijnstof, pesticiden, herbiciden, microplastics… kan de wonderlijke maar o zo fragiele wereld van micro-organismen in en buiten onszelf aantasten. Of anders gezegd; het exposoom bepaalt mee het microbioom en de gezondheid ervan.

Als we spreken over een verlies aan biodiversiteit denken we meestal aan een verlies van planten en dierensoorten, maar evengoed micro-organismen lijden onder de milieuverontreiniging en klimaatverandering en ook hun biodiversiteit gaat achteruit met alle gevolgen voor onze gezondheid.

We moeten minder vervuilen en de opwarming tegengaan, niet alleen voor het milieu rondom ons, maar evengoed voor het milieu in onszelf. Neem nu micro-plastics; die gaan niet alleen de oceanen en de levende wezens in de oceanen aantasten, als wij ze binnenkrijgen via ons drinkwater en onze voeding gaan ze evengoed ons aantasten in de zin dat ze onze hormonen verstoren en ons microbioom beïnvloeden. Hetzelfde geldt voor luchtvervuiling, pesticiden en herbiciden.

Als je het boek ‘Het microbioom als medicijn‘ van Kinross leest, begrijp je dit alles nog beter en besef je ook de impact van zijn uitspraak dat als wij de koraalriffen in de zee vernietigen door vervuiling en opwarming, wij ook de koraalriffen in onze darmen, zijnde ons microbioom, vernietigen.

Het is verschrikkelijk om te denken dat onze kinderen, kleinkinderen en achterkleinkinderen misschien nooit meer naar de pracht en praal van de onderwaterwereld van de koraalriffen zouden kunnen kijken, maar nog verschrikkelijker is misschien het idee dat de koraalriffen in hun darmen stilaan verdwijnen en alsmaar minder ‘kleurrijk’ en dus schraler worden aan soorten. Hierdoor lopen ze waarschijnlijk meer risico op fysieke aandoeningen zoals obesitas en misschien zelfs op psychische aandoeningen zoals autisme (al blijft het daar de vraag wat er eerst was de spreekwoordelijke kip of het ei).

Benieuwd naar meer? Lees dan hier verder.

Op dit eigenste moment heb ik een beetje keelpijn. Niets abnormaals. We beseffen allemaal dat ieder van ons weleens ziek wordt, toch zeker lichamelijk; een griepje, een verkoudheid of soms iets ernstiger zoals astma of een andere auto-immuunziekte. Dit vinden we meer dan logisch.

Wat we – gek genoeg – minder voor de hand liggend vinden, is dat ieder van ons zich ook af en toe mentaal niet helemaal lekker voelt. Dat kan, net zoals bij een lichamelijke aandoening, van een onschuldige neerslachtige bui of een tikkeltje stress tot een ernstige depressie of een zware burn-out gaan.

In zo een situatie zouden we soms een “dokter van de geest” moeten raadplegen. Toch ervaren velen dit nog al te vaak als een te grote drempel die ze over moeten. We voelen ons in dat geval afwijkend, abnormaal. Dit terwijl we, net zoals we allemaal vroeg of laat in ons leven met fysieke kwaaltjes kampen, evengoed met psychische kwaaltjes geconfronteerd kunnen worden.

Een mentale aandoening is dus niet per definitie minder afwijkend dan een lichamelijke aandoening. Maar kan natuur hierin iets betekenen? Kan natuur ons – uiteraard als aanvulling op en niet ter vervanging van een goede zielenknijper, want bij echte mentale problemen moet je altijd professionele hulp zoeken – helpen om ons mentaal wat beter te voelen, ons mentaal veerkrachtiger te maken. Ik denk het wel, zeker in de preventieve zin van het woord. Als het om een curatieve behandeling gaat, pleit ik er echter voor om natuur eerder als een aanvullend middel te beschouwen en niet als een therapie op zichzelf. Met andere woorden aanvullend op of complementair aan de zorg van een dokter, psychiater, psycholoog of andere professionele gezondheidswerker. Wees voorzichtig met mensen die beloven dat enkel natuur je van al je kwalen zal afhelpen, zeker als je ernstig (mentaal) ziek bent.

Goed, om jullie te laten genieten van de helende kracht van natuur, hier een aantal lessen waarin je zal leren hoe natuur een (aanvullende) pleister kan zijn voor de ziel. Zeker indien je te maken krijgt met een spreekwoordelijke lichte “psychische verkoudheid”, voor zwaardere mentale kwalen zal je bij een gezondheidsprofessional om iets straffers moeten gaan.

De eerste les gaat over natuur en kwellende negatieve gedachten die dikwijls de kop opsteken als we ons mentaal kwetsbaar of wat zwakjes voelen. Benieuwd? Lees dan hier verder.

Zeven functies van natuur naar analogie met zeven functies van kunst.

Mijn interesse voor de impact van onze omgeving op ons welzijn of voor de omgevingspsychologie werd jaren geleden extra aangewakkerd door een boek dat ik cadeau kreeg van mijn zusje Liesbet. Het gaat om De architectuur van het geluk van Alain de Botton.

Toen Liesbet twee jaar terug overleed en ik haar appartement opruimde, ontdekte ik in haar kast, jawel, nog een exemplaar van De architectuur van het geluk.

Mijn zusje had dyslexie. Lezen en schrijven ging als kind erg moeizaam. Door haar opleiding drama aan het conservatorium moest ze echter veel theaterteksten bekijken. Zo leerde ze zichzelf beter en beter met woorden en letters om te gaan. Toch moet het haar tot op het einde enorm veel energie gekost hebben om een boek, helemaal van A tot Z, te doorploegen. Niet verwonderlijk dat het aantal leesboeken in haar appartement eerder karig was.

Het feit dat ze zowel voor mij als voor zichzelf een exemplaar van de Botton’s De architectuur van het geluk had aangeschaft, betekende waarschijnlijk dat dit werk een diepe indruk had achtergelaten.

Tijd om mij in nog andere schrijfsels van de Botton te verdiepen. En ik zocht en vond, waarschijnlijk niet geheel ontoevallig, Kunst als therapie. Niet geheel ontoevallig zeg je? Jawel, voor mijn zusje waren zowel natuur als kunst namelijk helend gebleken. Daardoor bezitten beide begrippen voor mij, nu nog meer dan tevoren, een magische kracht.

Dit verhaal gaat over zeven functies die kunst en natuur voor ons als mens kunnen vervullen. Zeven functies die ik ontleend heb aan de ideeën die filosofen Alain de Botton en John Armstrong beschrijven in hun boek Kunst als therapie.

Hun boek begint met de volgende eyeopener:

“Kunst kan een stuk gereedschap zijn. Een gereedschap is een verlengstuk van het lichaam waarmee je een wens in vervulling kunt doen gaan. We hebben het nodig vanwege onze fysieke beperkingen. Een mes heb je nodig omdat je zelf niet kunt snijden. Een fles heb je nodig omdat je zelf geen water kunt vasthouden. Om het doel van kunst te ontdekken, moeten we vragen welke dingen onze geest en emotie nodig hebben om beter te kunnen functioneren. Bij welke psychologische beperkingen kan kunst van pas komen? We hebben zeven beperkingen benoemd, en daardoor zeven functies van kunst.“

Met andere woorden gereedschap zoals een fles, een mes, een zaag of een bijl hebben we nodig vanwege onze fysieke beperkingen. Gereedschap zoals kunst en natuur hebben we eerder nodig of kunnen we eerder gebruiken in het licht van onze psychische beperkingen. Psychische tekortkomingen waarvan de Botton en Armstrong er zeven beschrijven om zo uit te komen bij zeven functies van kunst. Naar analogie hiermee spreek ik van zeven functies van natuur.

Benieuwd naar wat natuur en kunst kunnen bijdragen aan het herinneren van wat er echt toe doet, het bieden van hoop, het beter leren omgaan met pijn en verdriet, het terug in balans of evenwicht brengen van onze geest, het kweken van een beter zelfinzicht, het leveren van een bijdrage aan onze persoonlijke ontwikkeling en het leren waarderen van de dagdagelijkse dingen rondom ons heen? Lees dan hier verder.