Zorgen met natuur: waarom kwaliteit het verschil maakt
Wat als natuur geen extraatje is in de zorg, maar een volwaardig onderdeel ervan? Steeds meer onderzoek toont aan wat we eigenlijk al lang aanvoelen: natuur doet mensen goed. Ze verlaagt stress, ondersteunt herstel en verhoogt het algemeen welzijn. Binnen de Green Deal Duurzame Zorg krijgt die gedachte nu een concreet kader onder de naam ZORGNATUUR.
ZORGNATUUR is geen los project, maar een doordachte aanpak die natuurtoepassingen in zorgcontexten kwaliteitsvol wil verankeren. Binnen het thema Natuur en Gezondheid wordt gewerkt aan een praktisch draaiboek, waarin ook een zorgnatuur-kwaliteitskader een centrale plaats krijgt. Verschillende experten van Natuur en Mens vzw bouwen hier samen aan, met één duidelijke ambitie: natuur inzetten in de zorg, maar dan goed doordacht, professioneel en duurzaam.
Eén gezondheid, één geheel
Het vertrekpunt van ZORGNATUUR is het One Health-principe. Dat principe stelt dat de gezondheid van mensen, dieren en ecosystemen onlosmakelijk met elkaar verbonden is. Gezondheid stopt dus niet bij het individu, maar strekt zich uit tot de omgeving waarin we leven. Die visie sluit nauw aan bij de holistische gezondheidsbenadering van de Wereldgezondheidsorganisatie, waarin welzijn meer is dan de afwezigheid van ziekte.
ZORGNATUUR gaat dan ook niet over ‘een beetje groen’ rond een zorggebouw. Het gaat over natuurtoepassingen in een zorgcontext, met als doel een aantoonbaar positief effect op de menselijke gezondheid, zonder daarbij de natuur zelf uit het oog te verliezen.
Weg van het hokjesdenken
Binnen ZORGNATUUR worden drie invalshoeken gehanteerd: (bio)functionaliteit, biofilie en biodiversiteit. Op papier lijken dat aparte begrippen, maar in de praktijk zijn ze onlosmakelijk met elkaar verweven. Net daarom is een geïntegreerd kwaliteitskader zo belangrijk.
(Bio)functionaliteit vormt de basis. In een zorgcontext moet natuur toegankelijk en bruikbaar zijn. Denk aan een bos dat veilig betreedbaar is, schaduw onder bomen, of een natuurlijke plek waar mensen kunnen bewegen, observeren of tot rust komen. Zonder die functionaliteit kan natuur haar rol in het zorgproces niet waarmaken.
Maar functionaliteit alleen volstaat niet. Biofilie – onze aangeboren neiging om ons verbonden te voelen met natuur – is de echte motor. Een omgeving die veilig aanvoelt, vertrouwd is en waarin leven zichtbaar aanwezig is, roept positieve emoties op. Verwondering, rust of verbondenheid zijn geen luxegevoelens, maar spelen een wezenlijke rol in welzijn en herstel. Daarom is biofilie het uitgangspunt bij de inrichting van zorgnatuur én bij de begeleiding van kwetsbare mensen door professioneel opgeleide zorgverleners.
Biodiversiteit als stille kracht
Waar biofilie het hart raakt, zorgt biodiversiteit voor diepgang en veerkracht. Soortenrijkdom, genetische diversiteit en goed functionerende ecosystemen maken natuur niet alleen robuuster, maar ook betekenisvoller. Een diverse omgeving leeft, verandert en verrast – en precies dat versterkt ook de relatie tussen mens en natuur.
Binnen ZORGNATUUR is biodiversiteit dan ook geen bijzaak of esthetische toevoeging, maar een essentiële kwaliteitsfactor. Ze verbindt zorgdoelen met ecologische verantwoordelijkheid.
Voor wie doen we dit eigenlijk?
Een logische vraag dringt zich op: is een zorgnatuur-kwaliteitskader niet te mensgericht? ZORGNATUUR erkent die vraag, maar vertrekt bewust vanuit een breder perspectief. Ja, de kwetsbare mens staat centraal, want dat is de kernopdracht van de zorgsector. Tegelijk wordt die mens gezien als deel van de natuur, niet als losstaand ervan.
Zorg dragen voor natuur is zorg dragen voor onszelf, voor elkaar en voor al het andere leven op deze planeet. Vanuit het One Health-principe is ZORGNATUUR dus niet puur antropocentrisch, maar relationeel. Het gaat om wederzijdse zorg, gedeelde verantwoordelijkheid en duurzame verbinding.
Kwaliteit als sleutel
Net daarom is het zorgnatuur-kwaliteitskader zo cruciaal. Het bewaakt dat natuurtoepassingen in de zorg geen vrijblijvende initiatieven zijn, maar kwaliteitsvolle interventies die aansluiten bij zorgdoelen én ecologische waarden. Geen losse ingrepen, geen hokjesdenken, maar een samenhangend geheel dat de zorgsector versterkt.
ZORGNATUUR toont dat natuur in de zorg geen trend is, maar een noodzakelijke stap richting een gezonder systeem – voor mens en natuur.
Bronnen
- Hartig, T., Mitchell, R., de Vries, S., & Frumkin, H. (2014). Nature and health. Annual Review of Public Health, 35, 207–228.
- White, M. P., et al. (2016). Spending at least 120 minutes a week in nature is associated with good health and wellbeing. Scientific Reports, 6, 28551.
- Markevych, I., et al. (2017). Exploring pathways linking greenspace to health: Theoretical and methodological guidance. Environmental Research, 158, 301–317.
- RIVM (2020). Wat werkt dossier: Natuur en gezondheid. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, Nederland.
- Departement Zorg (2022). Effecten van natuurblootstelling, natuurcontact, natuurbeleving en natuurverbondenheid op de gezondheid van kinderen en jongeren. Vlaamse overheid.
- Wageningen University & Research (2019). Effecten van nabije natuur op gezondheid en welzijn – mogelijke mechanismen.
- Adriaensen, S. & Verheyen, P. (2024). Over natuur & gezondheid: Nature Contact Disorder & de principes van Nature Contact Training.