Rouwen tussen de bloemen: hoe natuur voor troost en verbinding kan zorgen
Allerleerst; rouw wat is dat?
Als ik wil uitleggen wat rouw is, dan denk ik vanuit mijn scholing in de klinische psychologie meteen aan de DSM (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders). De DSM is “de bijbel van de psychiatrie” en dient om op een gestandaardiseerde manier stoornissen te diagnosticeren en te communiceren.
Met de DSM heb ik trouwens een soort van haat-liefdeverhouding.
Haat, omdat hij soms overpathologiseert (het feit dat er steeds meer “labels” in elke editie bijkomen en dat er soms “labels” verdwijnen, doet de wenkbrauwen bijvoorbeeld fronsen) en omdat dit boek mensen al te gemakkelijk in hokjes stopt die er in de realiteit niet altijd zo strikt gescheiden van elkaar zijn (de werkelijkheid is veel te complex om in enkele regels en zinnen te vatten).
En liefde, omdat het wel een instrument kan zijn waarmee mensen zichzelf beter kunnen begrijpen (in de geneeskunde verlangt ook iedere patiënt naar een heldere diagnose om te begrijpen wat er met hem of haar aan de hand is, om het te kunnen plaatsen) en waarmee men in een soort van universele taal met elkaar kan communiceren over hetzelfde (al blijkt dit in de praktijk niet zo evident, omdat DSM-diagnoses nogal eens dreigen te overlappen, waardoor niet iedereen bij dezelfde cliënt op dezelfde diagnose zal uitkomen).
Maar goed, als ik wil uitleggen wat rouw is, dan is de DSM misschien wel een hulpmiddel.
Wat zegt men in de DSM over ‘normale rouw’ of ‘ongecompliceerde rouw’? Men beschouwt ‘normale rouw’ niet als een psychische stoornis, maar als een natuurlijke reactie op het verlies van een dierbare. Men erkent dat rouw kan leiden tot intense symptomen die kunnen lijken op depressie, maar die in de loop van de tijd wel geleidelijk afnemen. De persoon die rouwt kan bovendien — ondanks de pijn en het verdriet — op de meeste momenten grotendeels blijven functioneren.
Belangrijk om in dit kader mee te geven, is dat rouw niet alleen gaat over een natuurlijke emotionele reactie op de dood van een dierbare. Rouw kan je eigenlijk ervaren bij elk significant verlies. Het is een gelaagd proces dat optreedt wanneer je iets of iemand kwijtgeraakt bent waarmee je een betekenisvolle band had.
In de praktijk kan rouw daarom betrekking hebben op bijvoorbeeld een scheiding, een verbroken relatie met een vriend of vriendin of familielid, het verlies van je fysieke of mentale gezondheid of het krijgen van een chronische ziekte, het verlies van een job, het verlies van hoop en dromen voor de toekomst, het verlies van een vertrouwde omgeving door een verhuis, het verlies van een huisdier…
Goed, maar wat zijn kenmerken van ‘normale rouw’?
Kenmerken van rouw, die jij misschien al eens zelf ervaren hebt, zijn bijvoorbeeld:
- Intense emotionele ervaringen: gevoelens van intense droefheid, emotionele gevoelloosheid, verdoving, schuldgevoel, woede, angst, prikkelbaarheid…
- Ervaringen op cognitief vlak: piekeren, verminderde concentratie, vertraagd denken, het gevoel de overledene te horen of te zien (letterlijk of in een of andere vorm)…
- Fysieke klachten: slaapproblemen (slecht slapen), extreme vermoeidheid, lusteloosheid, hoofdpijn, buikpijn, hartkloppingen, druk op de borst…
- Gedragsveranderingen: een passieve/teruggetrokken houding of juist overactiviteit om het verlies te vermijden
- Golven van verdriet: het verdriet komt in golven (hevige pijnscheuten), vaak getriggerd door bepaalde herinneringen, speciale momenten of plekken
- Integratie: het verlies wordt geleidelijk geïntegreerd in het eigen levensverhaal, waarbij de intensiteit van de pijn afneemt en acceptatie stilaan optreedt
Zelf heb ik al het volgende ondervonden:
- Verdriet, pijn en gemis
- Verlies van interesse of plezier in activiteiten
- Slaapproblemen, vermoeidheid, concentratieproblemen
- Gevoelens van leegte of zinloosheid
- Gedachten aan de overledene
- En stress (volgens mij activeert het verlies van iemand die je veiligheid en geborgenheid bood het feit dat alles plots “anders” moet dan anders… ons stresssysteem. Het verlies van bescherming en ingrijpende veranderingen betekent dat je meer op je hoede moet zijn om te overleven, waardoor je stresssysteem alerter wordt, wat op zijn beurt voor meer stress kan zorgen)
Wat kunnen de voordelen zijn van natuur, een tuin of natuur- en tuintherapie voor normale rouw?
Koppeling van de voordelen van natuur- en tuintherapie aan de typische kenmerken van rouw zoals hierboven beschreven
1. Verdriet en gemis
Algemene natuurvoordelen: Tijd spenderen in veilige, rustige, groene omgevingen vermindert stress en reguleert en kalmeert emoties. Samen met iemand die je leuk vindt, of op je eentje, tijd doorbrengen in de natuur, met oppeppende kleuren en geuren, kan je humeur een boost geven en je gevoel van verbondenheid vergroten.
Tuintherapie: Een herinneringshoek in de tuin (bijvoorbeeld een gedenkplant of boom) biedt troost en een plek om emoties te verwerken.
Wij hebben bijvoorbeeld voor mijn zus een Ginkgo biloba-boom geplant ter nagedachtenis. We kozen voor deze boom omdat hij symbool staat voor leven (de boom bestaat al meer dan 200 miljoen jaar op onze planeet aarde!), hoop (de boom overleefde de atoombom in Hiroshima), veerkracht (de boom wordt als een onverwoestbare boom beschouwd) en liefde (de boom heeft tweelobbige, hartvormige bladeren die verbondenheid symboliseren).
Naast het creëren van een herinneringsplek kan je eventueel in stilte, samen met iemand anders, zij aan zij tuinieren in de aanwezigheid van oppeppende plantengeuren, kleuren en ‘nieuw’ leven. Dit kan troost bieden, je humeur boosten en zorgen voor meer verbondenheid met het grotere geheel en de ander.
Plantengeuren die oppeppen zijn bijvoorbeeld munt, citroengeranium, citroenverbena, tijm en rozemarijn. Kleuren die je humeur boosten zijn bijvoorbeeld oranje, geel en roze.
2. Verminderde interesse en plezier / anhedonie
Algemene natuurvoordelen: Zintuiglijke stimulatie door wandelen of buiten zijn in de natuur kan de aandacht naar ‘buiten’ brengen, piekeren verminderen en interesse en betrokkenheid vergroten.
Tuintherapie: Actief planten verzorgen, zaaien en oogsten van bijvoorbeeld bloemen of groenten geeft zintuiglijke stimulatie, richt de aandacht op iets positiefs buiten jezelf en geeft directe voldoening en plezier.
Je kan je aandacht meer naar buiten richten op iets plezierigs in de tuin door bijvoorbeeld bewust iets dat je mooi en prettig vindt te observeren. Mijn papa schilderde en tekende na de dood van mijn zus hoe langer hoe meer mooie plekjes uit de tuin of de omgeving. Mama kijkt, nu papa er niet meer is, nog vaker uit het raam naar de vogels die komen eten van de vetbollen, nootjes en andere lekkernijen die ze dagelijks voor hen ophangt. Ook de eerste lentebloemetjes en de ‘katjes’ aan de bomen krijgen haar aandacht. Ze heeft hier duidelijk interesse voor en plezier in.
3. Slaapproblemen
Algemene natuurvoordelen: Blootstelling aan daglicht (zeker in de ochtend), natuurlijke ritmes en frisse lucht helpen, samen met voldoende beweging, de biologische klok te reguleren en verbeteren de slaapkwaliteit.
Tuintherapie: Regelmatige, licht actieve tuinroutines uitvoeren ondersteunt, via blootstelling aan daglicht en ritmische activiteiten, het slaapritme en de slaapkwaliteit.
4. Vermoeidheid / energieverlies
Algemene natuurvoordelen: Frisse lucht, licht en beweging in de natuur geven een energieboost en verminderen mentale vermoeidheid.
Tuintherapie: Lichte, zachte tuinactiviteiten die je bij voorkeur uitvoert in het zonlicht stimuleren energie zonder overbelasting.
5. Concentratieproblemen
Algemene natuurvoordelen: Natuur bevordert aandacht en cognitief herstel (Attention Restoration Theory van Stephen en Rachel Kaplan).
Tuintherapie: Mindful tuinieren (bijvoorbeeld focus op de beweging van het tuinieren zelf of op de zintuigen, zoals het zien, ruiken en voelen van bladeren en bloemen) helpt de concentratie te verbeteren en zorgt voor meer mentale helderheid.
Het kijken naar de fractale vormen waaruit de natuur is opgebouwd, en het ruiken aan planten uit de tuin met concentratiebevorderende geuren, zoals rozemarijn en munt, kan zorgen voor meer aandachtsherstel en minder mentale vermoeidheid.
6. Gevoelens van leegte of zinloosheid
Algemene natuurvoordelen: Natuurervaringen geven een gevoel van verbondenheid en betekenis.
Tuintherapie: Concrete resultaten en de verzorging die komt kijken bij tuinprojecten (bijvoorbeeld het maken en verzorgen van een bloemenborder of een moestuin) creëren een tastbaar gevoel van succes en zingeving. Het feit dat je elke dag voor iets moet zorgen, zoals een dier of plant, kan heel zingevend werken. Ook het kweken van eigen groenten en fruit kan een gevoel geven van zelfredzaamheid en zingeving.
Bovendien zie je in de tuin of de natuur hoe alles met elkaar verbonden is: dat we nooit alleen zijn, maar altijd deel uitmaken van een groter geheel; dat niets zinloos is, maar alles betekenis heeft; en dat niets in de natuur volledig verdwijnt, maar wordt opgenomen in iets nieuws, in nieuw leven.
Het gebruik van metaforen kan hier bijzonder nuttig zijn. Gooi maar eens een steen in het water en bedenk hoe deze steen, net als de dierbare die je verloren hebt, kringen nalaat via trillingen in het wateroppervlak die eindeloos doorgaan. De overledene is niet helemaal weg; hij of zij laat eindeloze sporen na die maken dat hij of zij verder leeft.
7. Gedachten aan de overledene
Algemene natuurvoordelen: Rustige, groene ruimtes ondersteunen reflectie en emotionele verwerking.
Tuintherapie: Symbolische en/of rituele handelingen, zoals het aanplanten of verzorgen van een gedenkplant of plek, helpen het rouwproces te structureren en emoties te uiten. Mijn ouders hebben, naast het aanplanten van een Ginkgo biloba-boom, bijvoorbeeld ter nagedachtenis aan mijn zus een mini-gedenkserretje gekocht waarin plantjes en bloemetjes staan en waarin spulletjes liggen die zij heel graag had. Naast een van haar foto’s ligt er ook een gedicht over water. Mijn zus was namelijk gek op water en op zwemmen. Op mooie zomerdagen verhuist het mini-serretje uit de grote serre naar een plekje naast het zwembad, omdat ze daar zo graag zwom. De tuin functioneert hier als een veilige plek voor herinneringen en symbolen en biedt zo troost en nabijheid.
8. Stress
Algemene natuurvoordelen: Tijd doorbrengen in veilige, rustige, groene omgevingen met water, bomen, bloemen en (ongevaarlijke) dieren vermindert stress (bijvoorbeeld door een afname van het stresshormoon cortisol, een verlaging van de bloeddruk en een vertraging van de hartslag) en kalmeert emoties (Stress Reduction Theory van Roger Ulrich). Ook het kijken naar fractale vormen in de natuur, het ruiken aan rustgevende planten en het luisteren naar kalmerende natuurgeluiden kan ons stresssysteem kalmeren.
Tuintherapie: Tuinieren in een veilige, rustige omgeving met voldoende bomen, bloemen, water en (ongevaarlijke) dieren, eventueel samen met iemand bij wie je je goed en veilig voelt, kan het stresssysteem kalmeren. Ook het kijken naar fractale vormen in de tuin, het luisteren naar rustgevende geluiden zoals kabbelend water, vogelgezang of ruisende bomen, en het ruiken aan rustgevende plantengeuren zoals lavendel, roos, citroenmelisse en jasmijn (kies wel een geur waar je geen negatieve associaties mee hebt) kan rust bieden.
Belangrijke inzichten
Algemene natuur: kan stress verminderen, emoties kalmeren, de stemming verbeteren, slaap en concentratie bevorderen en het rouwproces op een zachte manier ondersteunen.
Tuintherapie: kan actieve coping, zingeving en concrete resultaten toevoegen, wat gevoelens van controle, voldoening en verbondenheid kan versterken.
Natuur en een tuin of natuur- en tuintherapie zijn geen vervanging voor rouwbegeleiding, maar kunnen een krachtige ondersteunende interventie zijn.
Praktische tips
- Begin klein: 10–20 minuten per dag in de tuin of een park
- Combineer activiteit met mindfulness: observeer kleur, geur en textuur
- Creëer symbolische of herinneringsplekken in de tuin
- Documenteer vooruitgang (foto’s, dagboek) om het gevoel van betekenis en succes te versterken
- Bij intens verdriet of complicaties: overleg met een rouwbegeleider, arts of professionele psychotherapeut
Rouw draait niet alleen om loslaten, maar ook om het vinden van een nieuwe verbinding met het verlies, een tuin of een stukje natuur kunnen hierbij helpen.