Wat is psychische toegankelijkheid?
Psychische toegankelijkheid gaat verder dan fysiek toegang hebben tot een ruimte of omgeving: het draait om de mate waarin een individu zich betrokken voelt met zijn omgeving, zich op zijn gemak, veilig en welkom voelt in zijn omgeving en de omgeving geen onnodige mentale of emotionele spanning oproept.
Psychische toegankelijkheid omvat aspecten zoals emotionele veiligheid, de mate waarin een omgeving eenvoudig te begrijpen, beheersbaar en betekenisvol is en de mate waarin men door een omgeving kan bewegen zonder zich overweldigd of uitgesloten te voelen. Een psychisch toegankelijke omgeving biedt vertrouwen en ondersteunt het gevoel erbij te horen.
Enkele sleutelbegrippen van psychische toegankelijkheid:
Emotionele toegankelijkheid
- Emotionele veiligheid: bij psychische toegankelijkheid gaat het onder andere over het creëren van een omgeving die veilig is. Veilig in de zin dat iemand zich er comfortabel genoeg voelt om zijn emoties te uiten, om hulp te zoeken, om duidelijkheid te vragen wanneer dit nodig is en om met anderen te interageren zonder angst voor oordeel, stigma of afwijzing.
- Emotionele noden: psychische toegankelijkheid heeft te maken met het erkennen van en rekening houden met het feit dat mensen verschillende emotionele noden hebben.
- Uitnodigend en inclusief: een psychisch toegankelijke omgeving is een omgeving die uitnodigend is, aanzet tot exploratie en ontdekking en een gevoel van inclusie opwekt.
Cognitieve toegankelijkheid
- Begrijpelijkheid en betekenis: in een psychisch toegankelijke omgeving begrijpen mensen gemakkelijk het doel, de betekenis en de functie van de omgeving zonder dat dit veel cognitieve inspanning kost.
- Helderheid en transparantie: in een psychisch toegankelijke omgeving moeten processen, regels en verwachtingen duidelijk gecommuniceerd worden om verwarring en angst te verminderen. Heldere communicatie en overzichtelijke signalen zijn daarbij belangrijk. Zorg er bijvoorbeeld voor dat informatie zo gepresenteerd is dat ze gemakkelijk door iedereen begrepen wordt onafhankelijk van de cognitieve mogelijkheden van de gebruikers. Vermijd in deze zin vakjargon en voorzie zowel visuele als geschreven communicatie…
- Beheersbaarheid: een psychisch toegankelijke omgeving mag niet overweldigend en verwarrend zijn. Zorg ervoor dat je de omgeving gemakkelijk kan gebruiken met een minimum aan cognitieve inspanning en prikkels die het zenuwstelsel kunnen overbelasten.
Wat zijn de voordelen van een omgeving die psychisch toegankelijk is?
Hieronder enkele voordelen van een psychische toegankelijke omgeving:
- Minder angst en stress: als een omgeving psychisch toegankelijk is, zijn mensen meer op hun gemak en minder angstig en gestresseerd.
- Meer betrokkenheid en sociale inclusie: psychische toegankelijkheid zorgt voor een gevoel van betrokkenheid en erbij te horen wat de kans vergroot dat mensen sneller gaan deelnemer aan activiteiten en sneller interacties met anderen durven aan te gaan.
- Positief effect op het mentaal welzijn: door barrières te verminderen en te zorgen voor meer inclusiviteit kan een psychisch toegankelijke omgeving bijdragen aan het mentaal welzijn.
- Positief effect op leervermogen en verhoogde productiviteit: als men zich comfortabel, op het gemak en gesteund voelt, gaat men meer vertrouwen hebben, meer gemotiveerd en betrokken zijn, wat leidt tot betere uitkomsten op gebied van leren en werk.
Door meer te focussen op psychische toegankelijkheid kunnen we omgevingen maken die meer inclusief, ondersteunend en gezondheidsbevorderend zijn. Als we daarentegen geen aandacht schenken aan psychische toegankelijkheid, dan kan dit bij de gebruikers leiden tot meer gevoelens van eenzaamheid, angst, somberheid en minder deelname en betrokkenheid
Toegepast op therapeutische tuinen: fysieke én psychische toegang
Therapeutische tuinen dienen niet alleen fysiek toegankelijk te zijn, maar ook psychisch uitnodigend. Om de mentale en fysieke toegang tot de tuin te faciliteren en daardoor de therapeutische ervaring te versterken kan je bij het ontwerp van de tuin rekening houden met:
- Visuele verbinding: zicht op de tuin vanuit binnenruimtes maakt duidelijk dat de tuin er is en werkt uitnodigend. Als je bijvoorbeeld van binnenuit een comfortabele bank kan zien staan op een uitnodigende plek naast de ingang van een tuin, dan zet dit mogelijk aan om naar de tuin te gaan. Dit is zeker belangrijk voor ouderen of mensen met fysieke problemen die vaak het gevoel hebben niet ver te kunnen wandelen zonder een rustplek. Daarnaast kan het interessant zijn dat, eens je op die uitnodigende rustplek bent, er andere nieuwe potentiële rustplekken zichtbaar worden die aanmoedigen tot verdere veilige exploratie.
- Overgangszones: overdekte of beschaduwde zones zorgen voor een zachte overgang van binnen naar buiten en verminderen stress die het gevolg kan zijn van bijvoorbeeld te plotse temperatuurschommelingen of andere zintuigelijke veranderingen. Denk bijvoorbeeld aan een structuur tegen het gebouw, bomen waaronder je kan zitten vlak aan het gebouw.
- Rustpunten & zintuiglijke cues: uitnodigende zitplaatsen, geurige planten of geluidselementen helpen bezoekers zich veilig en welkom te voelen, ook bij beperkte mobiliteit.
- Mysterie & exploratie: Kaplan en Kaplan benadrukken het belang van mysterie en exploratie bij het bepalen van onze voorkeur voor een landschap. Deze elementen zijn ook belangrijk voor psychische toegankelijkheid. Mysterie staat voor de belofte dat er nieuwe info zal zijn als je verder wandelt in de ruimte. Dit promoot nieuwsgierigheid en anticipatie en zet aan tot exploratie en ontdekking. Je kan mysterie en exploratie dus niet los van elkaar zien. Door het gebruik van gedeeltelijk zichtbare paden, onverwachte uitzichtpunten, interessante geluiden en andere zintuiglijke cues wordt nieuwsgierigheid opgewekt wat er op haar beurt voor zorgt dat je in de tuin wordt getrokken, zowel fysiek als psychisch.
Psychische toegankelijkheid is geen luxe, maar een cruciaal element voor een uitnodigende, inclusieve, warme, ondersteunende en helende omgeving. Psychische toegankelijkheid vraagt geen dure aanpassingen, maar wel een diepere bewustwording van wat mensen nodig hebben om zich veilig en verbonden te voelen. Het is pas wanneer mensen zowel fysiek én psychisch toegang hebben tot een ruimte, dat echte verbinding, herstel en groei mogelijk worden.
Checklist voor een psychisch toegankelijke tuin
Gebruik deze checklist om te beoordelen of een tuin psychisch toegankelijk is en bijdraagt aan een helende of therapeutische omgeving. De checklist is gebaseerd op de principes van emotionele en cognitieve toegankelijkheid, zoals beschreven in bovenstaande tekst.
Emotionele toegankelijkheid
- Veiligheidsgevoel:
- Voelt de tuin comfortabel en veilig aan, zodat bezoekers hun emoties kunnen uiten zonder angst voor oordeel, stigma of afwijzing?
- Zijn er geen donkere, afgesloten hoeken die onveilig kunnen aanvoelen?
- Is er voldoende overzichtelijkheid in de tuin om een gevoel van controle te bieden?
- Inclusiviteit en uitnodigend karakter:
- Heeft de tuin elementen die uitnodigen tot exploratie, zoals aantrekkelijke zitplaatsen, geurige planten of rustgevende waterpartijen?
- Geeft de tuin een gevoel van welkom en inclusie voor mensen met verschillende emotionele behoeften?
- Ondersteuning van emotionele noden:
- Is er ruimte voor privacy waar bezoekers zich kunnen terugtrekken als ze behoefte hebben aan rust of afzondering?
- Zijn er plekken waar mensen gemakkelijk met anderen kunnen interageren als ze dat willen?
Cognitieve toegankelijkheid
- Begrijpelijkheid en betekenis:
- Is het doel en de functie van de tuin direct duidelijk zonder dat bezoekers veel cognitieve inspanning moeten leveren?
- Zijn er duidelijke visuele of geschreven aanwijzingen (bijv. borden, symbolen) die de tuin toegankelijk maken, ongeacht iemands cognitieve mogelijkheden?
- Wordt vakjargon vermeden in communicatie of instructies?
- Helderheid en transparantie:
- Zijn paden, bestemmingen en rustplekken duidelijk gemarkeerd om verwarring te voorkomen?
- Is informatie in de tuin (zoals bewegwijzering) zowel visueel als schriftelijk beschikbaar en gemakkelijk te begrijpen?
- Beheersbaarheid:
- Is de tuin overzichtelijk en niet overweldigend qua prikkels (bijv. geen felle kleuren, harde geluiden of complexe patronen)?
- Zijn prikkels die het zenuwstelsel kunnen overbelasten (zoals harde geluiden of felle lichten) geminimaliseerd?
Therapeutische en uitnodigende elementen
- Visuele verbinding:
- Is de tuin zichtbaar vanuit binnenruimtes (bijv. door ramen) om bezoekers uit te nodigen naar buiten te gaan?
- Zijn er uitnodigende elementen, zoals een zichtbare comfortabele bank vlak bij de ingang, die mensen aanmoedigen om de tuin te betreden?
- Overgangszones:
- Zijn er overdekte of beschaduwde zones (bijv. pergola’s, bomen) die een zachte overgang van binnen naar buiten mogelijk maken?
- Worden plotselinge zintuiglijke veranderingen (zoals temperatuur of licht) geminimaliseerd?
- Rustpunten en zintuiglijke cues:
- Zijn er voldoende comfortabele zitplaatsen verspreid over de tuin, ook voor mensen met beperkte mobiliteit?
- Bevat de tuin zintuiglijke elementen zoals geurige planten, rustgevende geluiden (bijv. waterfonteinen) of visuele prikkels die nieuwsgierigheid opwekken?
- Zijn er rustplekken die zicht bieden op andere rustplekken, om verdere veilige exploratie aan te moedigen?
- Mysterie en exploratie:
- Bevat de tuin elementen van mysterie, zoals gedeeltelijk zichtbare paden of onverwachte uitzichtpunten, die nieuwsgierigheid en exploratie stimuleren?
- Zijn er zintuiglijke cues (bijv. interessante geluiden, geuren of texturen) die bezoekers dieper de tuin in trekken?
Algemene overwegingen
- Vermindering van stress en angst:
- Draagt de tuin bij aan een gevoel van rust en ontspanning, met minimale stress- of angst triggers?
- Zijn er voldoende natuurlijke elementen (zoals planten, water, of natuurlijke materialen) die een kalmerend effect hebben?
- Betrokkenheid en inclusie:
- Stimuleert de tuin betrokkenheid door activiteiten of interacties mogelijk te maken die aansluiten bij verschillende behoeften?
- Voelt de tuin inclusief aan, zodat mensen met diverse achtergronden en mentale gezondheidsuitdagingen zich erbij voelen horen?
- Ondersteuning van mentaal welzijn:
- Biedt de tuin ruimte voor reflectie, ontspanning of therapeutische activiteiten die het mentale welzijn bevorderen?
- Zijn er geen elementen die gevoelens van eenzaamheid, somberheid of uitsluiting kunnen oproepen?
Toepassing
- Gebruik deze checklist bij het ontwerpen, evalueren of aanpassen van een tuin, om te zorgen dat deze zowel fysiek als psychisch toegankelijk is.
- Betrek gebruikers met verschillende achtergronden en behoeften bij het ontwerpproces om te garanderen dat de tuin inclusief en ondersteunend is.
- Controleer regelmatig of de tuin voldoet aan deze criteria, vooral na wijzigingen of toevoegingen.
Opmerkingen: Deze checklist is specifiek gericht op psychische toegankelijkheid en vult fysieke toegankelijkheidsnormen aan. Zorg ervoor dat de tuin ook voldoet aan fysieke toegankelijkheidseisen (zoals brede, vlakke paden en toegankelijke ingangen) voor een holistische benadering.
Tot slot wil ik even meegeven dat er nog andere factoren zijn die belangrijk zijn bij het in kaart brengen van de psychisch toegankelijkheid. Deze factoren worden niet in bovenstaande checklist bevraagd, maar zullen in een volgende artikel besproken worden.
Referenties
Andrade, C.C. & Devlin, A.S. Stress Reduction in the hospital room: Applying Ulrich’s theory of supportive design. Journal of Environmental Psychology, (2015);41:125-134
Haller, R.L., Kennedy, K.L., Capra, C.L. The profession and practice of Horticultural Therapy. CRC Press, Taylor & Francis Group, 2019.
Kaplan, R., & Kaplan, S. Environmental preference: A Comparison of Four Domains of Predictors. Environment and Behavior, (1989);21(5): 509-530
Ulricht, R.S. View Through a Window May Influence Recovery from Surgery. Science, (1984); 224(4647):420-421
Ulrich, R.S. How design impacts wellness. The Healthcare Forum Journal, (1992);35(5):20-25
Wikipedia healing environments https://en.wikipedia.org/wiki/Healing_environments?